Động cơ & ý nghĩa khi tặng quà ở góc nhìn tâm lý

Tặng quà là một truyền thống từ cổ xưa trong xã hội loài người cho đến ngày nay tùy theo sự phát triển của văn hóa xã hội, nó tồn tại trong đời sống của chúng ta và bao trùm mọi mặt của xã hội đến mức nếu người nào đó hoàn toàn không tham gia vào các hoạt động tặng quà trong cuộc sống thì cuộc sống của người đó có thể không diễn ra bình thường và các hoạt động tương tác xã hội sẽ rất khó khăn.

Bằng cách nghiên cứu truyền thống của các nền văn hóa khác nhau, các nhà nhân chủng học đã khám phá ra những nguyên tắc cơ bản của việc tặng quà giống như khi cho đi và những ý nghĩa ẩn giấu của một món quà đối với cả bên tặng và bên nhận. Vì vậy trong bài viết này, chúng ta sẽ cùng tìm hiểu xem tại sao mọi người lại tặng quà cho nhau!

Từ “quà tặng” trong tiếng Hán được tạo thành từ hai từ là “lễ” và “vật”. Nghĩa gốc của “lễ” là “tôn thần”, sau này phát triển thành các quy tắc ứng xử của con người nhưng ngay cả bây giờ thì trong quá trình cúng tế, ngoài việc người cúng phải thể hiện sự tôn kính các vị thần bằng những động tác chuẩn mực và thái độ chân thành, người ta còn tế những vật dụng quý giá nhất thể hiện sự tôn kính ấy (ví dụ như gia súc, cừu…). Từ đó về sau, ý nghĩa của nghi lễ bắt đầu có phần vật chất và nghi lễ ngày nay có thể xuất hiện dưới dạng đồ vật, tức là quà tặng.

Do đó từ “quà” trong tiếng Hán hàm ý rằng một món quà tặng không chỉ là một đồ vật chất mà nó còn mang những quy tắc văn hóa ứng xử (nghi thức) và có liên quan đến các nghi lễ. Ngày xưa, quà tặng có thể là vàng hoặc bạc, cũng có thể là công cụ, vũ khí…

II. Ý nghĩa của quà tặng dưới góc nhìn khoa học

Món quà vẫn là một bí ẩn cho đến đầu TK20 khi cuốn sách “Tiểu luận về món quà” được xuất bản năm 1925 bởi nhà nhân chủng học người Pháp Marcel Mauss, cháu trai của nhà xã hội học nổi tiếng Emile Durkheim. Mauss không giống như các nhà nhân chủng học khác, không đi thám hiểm đến những hòn đảo, sa mạc hay rừng rậm xa xôi mà đọc kỹ báo cáo của những người du hành và sách của các đồng nghiệp để tiến hành nghiên cứu thực địa.

1. Tiểu luận của Mauss

Mauss thu hút sự chú ý đến thực tế là trong các xã hội cổ xưa không có trao đổi hàng hóa – tiền tệ, việc phân bổ tài nguyên ở đây được thực hiện dưới hình thức lễ vật. Mọi người trao đổi không chỉ những đồ vật vật chất mà còn cả những biểu tượng, nghi lễ (chẳng hạn như các bài hát và điệu múa) và thậm chí cả cô dâu. Mauss đã chỉ ra rằng trong mọi xã hội kể cả xã hội hiện đại ngày nay, đều có 3 quy tắc của việc tặng quà: nghĩa vụ cho, nghĩa vụ nhận quà và nghĩa vụ đáp lại.

Việc không tuân thủ bất kỳ quy tắc nào trong số đó có thể dẫn đến hậu quả về chính trị và xã hội cực đoan kể cả trong một xã hội tư bản. Văn bản của ông đã tạo ra và hiện vẫn là chủ đề của nhiều cuộc thảo luận sôi nổi giữa các nhà nghiên cứu. Một số tác giả tìm thấy những ý tưởng mới trong văn bản của ông và cố gắng phát triển chúng trên tài liệu dân tộc học được thu thập ở một số vùng nhất định, trong khi những người khác cố gắng tranh luận với ông và tìm kiếm ví dụ về những cách tặng & hình thức tặng quà khác để đảo ngược luận điểm.

Với việc rời bỏ hệ thống bộ lạc và chuyển sang quan hệ tiền – hàng, văn hóa cho đi cũng thay đổi. Nghĩa vụ bất thành văn về việc tặng quà đã chuyển sang phạm vi riêng tư. Từ trước đến nay, chúng ta coi việc tặng quà là quan trọng và thường không thể từ chối những gì được tặng (vì nếu không nhận thì sẽ được coi là biểu hiện của sự thiếu tôn trọng) và chúng ta cảm thấy mắc nợ người tặng.

Ngày nay, tặng quà cho nhau không còn là một quá trình kinh tế nữa mà là một công cụ để phát triển các mối quan hệ xã hội, có sự tương đồng giữa việc tặng quà trong dịp lễ với sự tình nguyện, nhiều kết luận rằng cả hai hoạt động đều có cùng cơ chế. Cho đi là một hành động giúp tạo ra và duy trì các mối xã hội bằng cách khiến mọi người cảm thấy có nghĩa vụ phải đáp trả lại một thứ gì đó. Nói cách khác, trách nhiệm xã hội là phương tiện giúp gắn kết mọi người lại với nhau.

Việc tặng quà cho nhau không chỉ giữa người thân, bạn bè thân thiết mà còn là cách để mọi người thể hiện lòng biết ơn của mình đối với đối tác trong công việc.

Bạn tham khảo

• 60+ Quà mừng thọ 70, 80, 90 tuổi thực tế & ý nghĩa nhất
• 100+ Quà kỷ niệm 10, 20, 30… năm thành lập công ty

2. Theo Anna B. Fenko

Hầu hết quà tặng được trao cho các thành viên trong gia đình: vợ chồng, con cái, cha mẹ và những người thân khác. Trung bình, quà tặng được tặng trong gia đình nhiều hơn 7 lần so với các đối tượng khác, ví dụ cho giáo viên, bác sĩ, đồng nghiệp, đối tác… Những món quà đắt tiền nhất được tặng trong đám cưới, tiếp theo là ngày kỷ niệm cưới và những “ngày đặc biệt” khác.

Mua quà là một hình thức rất phức tạp, ý nghĩa của nó gần giống với tôn giáo. Bằng cách mua quà tặng, chúng ta biến tiền thành những đồ vật mang ý nghĩa và tầm quan trọng nào đó bởi vì bản thân tiền bạc không mang nhiều ý nghĩa thiêng liêng nào mà ngược lại, nó là dấu hiệu của sự “tục tĩu”. Cách tặng quà cũng có thể nói lên rất nhiều điều về một người, với sự trợ giúp của quà tặng, bạn có thể xây dựng nhiều mối quan hệ khác nhau với mọi người, và trước hết là với các thành viên trong gia đình. Bất kỳ món quà nào cũng liên quan đến một số mong muốn nhất định (không nhất thiết là vật chất) và đối với tiến sĩ tâm lý Anna B. Fenko, có rất nhiều mục đích tặng quà mang ý nghĩa tiêu cực, đó là những gì?

2.1. Xá tội

Nhiều người tặng quà khi họ cảm thấy tội lỗi. Cảm giác tội lỗi không nhất thiết gắn liền với bất kỳ hành vi sai trái thực sự nào, tuy nhiên, hầu hết cảm giác tội lỗi không liên quan gì đến hành vi thực tế vì họ sẽ luôn tìm thấy điều gì đó để tự trách mình. Nếu quan tâm nhiều đến vợ, bạn sẽ cảm thấy có lỗi vì đã “phản bội” ​​mẹ theo cách nào đó :D. Nếu làm việc nhiều họ sẽ cảm thấy có lỗi với vợ con…

Cảm giác tội lỗi cũng có thể liên quan đến lòng tự trọng thấp và cảm giác rằng một người không “xứng đáng” với những lợi ích vật chất mà mình được hưởng. Những người bị ám ảnh bởi cảm giác tội lỗi vô thức thường đạt được thành công đáng kể nhờ kỷ luật và làm việc chăm chỉ nhưng thay vì tự hào về những thành công của mình, họ lại cảm thấy xấu hổ, bởi vì theo quan điểm của họ, nhiều người tài năng và xứng đáng hơn mình lại phải trải qua một cuộc sống khốn khổ. Người như vậy chuộc “tội” của mình bằng cách bố thí cho người nghèo và “giúp đỡ” bạn bè…

2.2. Ưu việt về mặt đạo đức

Kiểu người này thích thú với việc tiêu tiền cho người khác để làm nổi bật đạo đức của mình. Hành vi này khá điển hình đối với một số bà mẹ, được hướng dẫn bởi khẩu hiệu: “Mọi điều tốt đẹp nhất sẽ đến với con”. Họ có thể mặc quần áo cũ trong nhiều năm nhưng lại mua những thứ đắt tiền cho con mình. Sự phủ nhận bản thân của họ thường che giấu sự ghen tị và thù địch đối với những người mà họ đã “hy sinh tất cả”. Với những món quà hào phóng của mình, một người mẹ có thể khủng bố con mình theo đúng nghĩa đen, người mẹ sẽ đòi hỏi sự ngưỡng mộ, sự tận tâm và sự vâng lời từ con.

2.3. Quyền lực

Quà tặng có thể được sử dụng để đạt được tầm quan trọng, quyền lực và sự thống trị bằng cách khai thác lòng kiêu hãnh và lòng tham của người khác. Những người làm điều này thường khá coi thường người khác và tin rằng với những món quà, họ có thể được thán phục, bất cứ ai mua lòng trung thành và sự tận tâm bằng quà tặng sẽ chỉ thu hút được những kẻ yếu đuối và không có khả năng tự vệ, là những kẻ nịnh nọt tầm thường.

2.4. Tình yêu

Quà tặng đôi khi được dùng để “mua” tình cảm, lòng trung thành và lòng tự trọng. “Người mua tình yêu” cố gắng giành được tình yêu và sự tôn trọng bằng những món quà đắt tiền, họ không cảm thấy được yêu thương và cố gắng tránh cảm giác bị từ chối bằng cách làm hài lòng người khác thông qua sự hào phóng của mình. Dù vậy, họ lại hó chấp nhận tình yêu được đáp lại và sự hào phóng của họ đôi khi chỉ che giấu sự thù địch thực sự, họ thường không hiểu tại sao những người tình của họ mặc áo khoác lông thú và đồ trang sức lại bỏ rơi họ.

Nếu có người mua tình yêu thì cũng phải có những “người bán tình yêu”, sự quan tâm của mình cho người khác để đổi lấy tiền bạc, quà tặng (không nhất thiết phải là gái dịch vụ).

2.5. Tự do

Một số người cố gắng tặng quà để mua sự tự do, được đứng ngoài các quy tắc, nghĩa vụ và mọi thứ hạn chế quyền tự chủ và độc lập của họ. Họ tặng những món quà hào phóng nhưng lại thường tỏ ra vô trách nhiệm và không đáng tin cậy, gây ra sự oán giận và tức giận cho những người thân yêu. Họ cố gắng không có con, nhưng nếu điều này xảy ra, họ sẽ hoàn thành nghĩa vụ làm cha mẹ với sự giúp đỡ của các gia sư, trường tư thục và những món quà đắt tiền…

3. Các nghiên cứu khác

Các nhà khoa học tại Đại học Stanford đã tiến hành một loạt thử nghiệm và phát hiện ra rằng những nhân viên được quản lý bày tỏ sự công nhận có năng suất làm việc cao hơn 50% so với mức trung bình. Các nhà nghiên cứu tại Trường Harvard đã xác nhận điều này bằng một thử nghiệm, những người tham gia phải viết một lá thư cảm ơn tới một người mà trước đây họ chưa bao giờ cảm ơn một cách đúng đắn. Kết quả cho thấy tất cả các đối tượng đều cảm thấy hạnh phúc tăng lên.

Các nhà khoa học từ Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ cùng với các đồng nghiệp trên khắp thế giới đã đo hoạt động não bộ ở những người tặng và nhận quà. Trong cả hai trường hợp, các vùng não liên kết với “hệ thống khen thưởng” có hoạt động mạnh của dopamine, có thể ảnh hưởng đến hành vi của nhóm người đó khiến họ có tâm trạng phấn chấn khi tặng và nhận quà. Tuy nhiên, niềm vui khi cho đi sẽ kéo dài lâu hơn niềm vui nhận được, một người càng nhận được nhiều niềm vui thì kỳ vọng của anh ta càng cao, chia sẻ và cho đi là cách trực tiếp giúp cho cuộc sống hạnh phúc hơn, điều này hiện đã được khoa học xác nhận.

III. Vì sao không nên tặng quà cá nhân hóa quá mức?

Khoa học hiện đại đã rời xa những câu hỏi triết học chung chung, và giờ đây bạn có thể tìm thấy hàng tá nghiên cứu không chỉ về lý do nên tặng quà mà còn cả cách chọn món quà tốt nhất.

Nhiều thử nghiệm đã chỉ ra rằng người tặng quà và người nhận quà thường có sở thích hoàn toàn khác nhau. Khi chọn quà, chúng ta thường cố gắng mua thứ gì đó độc đáo và bất ngờ trong khi bản thân lại thích thứ gì đó ít cao cấp hơn và thiết thực hơn. Trên thực tế, giá của một món quà hầu như không có mối tương quan với ấn tượng mà nó tạo ra. Ngoài ra, các nhà khoa học cũng nói rằng quà tặng không nên mang tính cá nhân hóa quá mức, tức là bạn nên nghĩ đến sở thích của người nhận nhưng không cần phải nghĩ ra thứ gì đó quá độc đáo và khoa trương.

Từ quan điểm vị lợi thì tặng quà là tốn kém và vô nghĩa nhưng hoạt động này phần nào gợi nhớ đến cảm giác yêu thương: khi cho đi, chúng ta thực sự nhận được nhiều hơn.

Tóm lại theo đúng quan điểm của Mauss, tặng quà là một quà trình tham gia của người tặng, người nhận và nghĩa vụ đáp lại, luôn luôn có mục đích và ý nghĩa nào đó của việc tặng quà dù là tích cực hoặc tiêu cực.